Chado (茶道) – Tra Dao Nhat Ban – khong chi don thuan la cach pha tra, ma la mot nghe thuat song triet hoc mang y nghia sau xa trong van hoa Nhat Ban. Moi dong tac trong buoi le tra, tu cach muc nuoc, danh bot tra, den cach dang bat tra cho khach, tat ca deu mang trong minh tinh than “ichi-go ichi-e” (一期一会) – moi cuoc gap go chi xay ra mot lan duy nhat trong doi. Bai viet nay huong dan du khach Viet ve lich su, dung cu, quy trinh le tra, dia diem hoc va tham gia tra dao tai Nhat Ban.
Lich Su Va Triet Ly Chado Nhat Ban
Hanh trinh 500 nam cua tra dao Nhat
Tra duoc du nhap vao Nhat Ban tu Trung Quoc qua con duong cua cac tu si Phat giao vao the ky IX. Den the ky XV, dai nghe nhan chado Murata Juko (1422-1502) da bat dau hinh thanh nhung nguyen tac co ban cua tra dao. Thien su Sen no Rikyu (1522-1591) da hoan thien chado thanh mot nghe thuat toan ven va phat trien triet ly wabi-sabi – ve dep cua su khiem ton va khong hoan hao – thanh cot loi cua chado. Con chau cua Sen no Rikyu da sang lap ba truong phai lon nhat: Urasenke, Omotesenke va Mushanokojisenke. Ngay nay, chado thu hut hang trieu nguoi hoc tap tren toan the gioi va la mot trong nhung nghe thuat song dac sac nhat cua van hoa Nhat Ban. De hieu them ve van hoa tra Nhat Ban, tham khao bai Van Hoa Tra Nhat Ban: Huong Dan Tong The.
Bon nguyen tac vang cua chado – Wa Kei Sei Jaku
Sen no Rikyu tom gon tinh than cua chado trong bon chu: Wa (和 – Hoa thuan va doan ket giua moi nguoi), Kei (敬 – Cung kinh va le phep doi voi tat ca), Sei (清 – Thanh khiet, su sach se ca tam hon lan dia diem), Jaku (寂 – Tinh lang, su thanh than dat duoc sau khi dat duoc ba dieu tren). Nhung nguyen tac nay vuot ra khoi pham vi cua mot buoi uong tra va tro thanh triet ly song: ton trong moi nguoi, giu gin su sach se ca ben trong lan ben ngoai, va tim den su binh yen thuc su. Trong mot buoi chado, moi chi tiet nho – cach gap khan fukusa, cach xoay chawan, cach nhin vao khong gian xung quanh – deu the hien bon nguyen tac nay mot cach hoan hao va hoa quy.
Dung Cu Tra Dao – Nhung Vat Bau Cua Chado
Chasen (茶筌) – Choi tre danh matcha
Chasen la chiec choi nho lam tu mot doan tre duy nhat, voi hang chuc soi tre mong. Dau choi duoc chia thanh cac soi mong (80-140 soi tuy loai) de danh matcha tao bot min va mu. Co hai loai chinh: Kazuho-chasen (80 soi – dung cho usucha, tra loang) va Ko-chasen (120 soi – dung cho koicha, tra dac). Chasen truyen thong duoc lam tai thanh pho Takayama (tinh Nara) – dia danh noi tieng 500 nam ve nghe lam chasen thu cong. Moi chiec chasen thu cong co gia tu 2,000-10,000 yen va co tuoi tho khoang 3-6 thang neu dung thuong xuyen. Nghi le chasen toshi (dot chasen cu) dien ra hang nam tai Kyoto de tuong niem nhung chiec chasen da het su vu, la mot truyen thong dep va day y nghia trong chado the hien long biet on voi dung cu.
Chawan (茶砝) – Bat tra – trai tim cua chado
Chawan la chiec bat dung uong tra trong chado, va duoc coi la trai tim cua buoi le tra. Moi chiec chawan la mot tac pham nghe thuat doc dao. Co nhieu kieu chawan: Raku-yaki (gom dac biet bang tay tai Kyoto, nuoc men chay tu nhien, duoc ua chuong nhat trong chado vi tinh than wabi-sabi – gia tu 50,000 yen tro len cho chawan Raku chinh hang), Hagi-yaki (gom to cua vung Hagi, Yamaguchi, co dac tinh hap thu nuoc qua nam su dung tao them ve dep rieng biet), Karatsu-yaki (gom cua tinh Saga, noi tieng va duoc nhap tu Han Quoc tu the ky XVI). Khi nhan chiec chawan, nguoi uong se xoay bat nguoc chieu kim dong ho 2-3 lan truoc khi dua len moi – cu chi ton trong de khong mieng cham vao mat dep nhat cua bat. Sau khi uong xong, lau sach mep bat va tra lai vi tri ban dau the hien su tran trong doi voi the gioi huu hinh.
Chashaku (茶杳) va Fukusa – Muong tre va khan lua
Chashaku la chiec muong nho bang tre dung de muc matcha bot tu hop chaki vao chawan. Chashaku duoc thu cong cat tu mot manh tre va co nhan hieu (mei) duoc khac boi nghe nhan – mot chiec chashaku thu cong co gia tu 3,000-20,000 yen. Fukusa la chiec khan nho bang lua mau sac ruc ro, dung de lau sach va kiem tra dung cu truoc moi buoi le. Mau sac cua fukusa: nam gioi dung mau tim hoac nau, nu gioi dung mau do hoac cam. Viec gap va mo fukusa theo dung quy cach la mot trong nhung ky nang dau tien cua nguoi hoc chado – co the mat 3-6 thang chi de thuoc quy trinh gap fukusa hoan chinh. Day la bieu hien ro nhat cua triet ly: qua trinh quan trong hon ket qua trong chado.
Cac dung cu khac trong le tra chinh thuc
Ngoai ba dung cu chinh, mot buoi le tra day du con su dung: Kama (釜 – am gan gang) chua nuoc nong duoc dun tren lua trong phong tra – trao doi nhiet rat cham tao nhiet do on dinh; Mizusashi (水指 – binh nuoc lanh) de dieu chinh nhiet do nuoc; Natsume (棗 – hop matcha) thuong lam tu go son va tram tro hoa tiet dep; Chakin (茶市 – khan lin nho) de lau bat; Hishaku (柄碓 – muong tre dai) de muc nuoc. Moi dung cu duoc lua chon dua tren mua va chu de cua buoi le – mua xuan co the dung chawan co hoa anh dao, mua thu dung chawan co la phong. De tim hieu them ve cac loai tra Nhat, xem bai Sencha, Hojicha Va Gyokuro: Huong Dan Toan Dien Ve Tra Nhat.
Quy Trinh Buoi Le Tra – Tung Buoc Trong Chado
Vao phong tra Chashitsu – Khong gian thien dinh
Buoi le tra bat dau khi khach di qua duong roji (duong vuon lat da dan vao phong tra). Ho rua tay tai chau tsukubai (chau nuoc da thap) – nghi thuc thanh tay tam hon truoc khi buoc vao khong gian thien hoa. Cua vao phong tra (nijiriguchi) co y lam nho chi khoang 60x60cm de tat ca khach phai khum nguoi khi buoc vao – dong tac the hien su binh dang giua nguoi cao sang va ke thuong dan, tat ca deu bang nhau truoc mot bat tra. Phong tra (chashitsu) thuong rat nho (chi 4 tam chieu tatami khoang 9m2), noi that don gian voi tokonoma (o kham tuong) treo tranh thu hoac hoa ikebana tuong ung voi mua. Nhiet do phong khoang 20-22 do C la ly tuong de cam nhan huong tra tot nhat trong buoi chado.
Quy trinh pha tra Usucha (tra loang) – Pho bien nhat cho du khach
Usucha (tra loang) la dang tra pho bien nhat trong cac buoi trai nghiem cho du khach. Quy trinh chuan: Nguoi pha tra (teishu) sap xep dung cu can than theo trinh tu da quy dinh (mat khoang 5-10 phut); Rua va lam nong chawan bang nuoc nong roi do nuoc ra; Dung chashaku muc khoang 2g matcha bot vao chawan; Rot khoang 70-80ml nuoc nong o nhiet do 75-80 do C (khong phai 100 do vi se lam dang vi tra) vao; Dung chasen danh nhanh theo hinh chu W hoac M trong 15-20 giay den khi co bot min; Xoay chawan va dang cho khach. Khach nhan bat, xoay bat 2-3 lan theo chieu kim dong ho roi uong 2-3 ngum, lau mep bat va xoay bat nguoc lai truoc khi dat xuong. Vi matcha ban dau hoi dang nhung di qua se cam nhan vi ngot nhe va u am dac trung va mui huong xanh tuoi dac biet.
Koicha (tra dac) – Danh cho nguoi hoc dao lau nam
Koicha la dang tra dac hon nhieu (ty le matcha gau 3-4 lan so voi usucha), co do sanh, dam da va can ky thuat danh can than. Trong buoi le chinh thuc (chakai), mot chiec chawan duoc dung cho nhieu nguoi cung uong – bieu tuong cua su gan ket va chia se. Koicha yeu cau matcha chat luong cao nhat, thuong tu Uji (Kyoto) hoac Nishio (Aichi). Gia matcha cao cap dung cho koicha co the len den 10,000-30,000 yen/100g – lon hon 10-20 lan so voi matcha thuong. Nguoi hoc chado thuong mat nhieu nam luyen tap usucha moi duoc day koicha. De hieu them ve matcha, xem bai Matcha Nhat Ban: Huong Dan Toan Dien Tu Tra Dao Den Mua Sam.
Dia Diem Hoc Va Tham Gia Tra Dao Tai Nhat Ban
Kyoto – Trung tam chado lon nhat Nhat Ban
Kyoto la trai tim cua chado Nhat Ban voi hai truong phai lon nhat: Urasenke (裏千家) va Omotesenke (表千家). Urasenke o Ogawa Dori, Kyoto mo cua cho du khach trai nghiem le tra voi gia khoang 3,000-8,000 yen/nguoi (dat truoc qua website). Cac dia diem noi tieng khac: Kodai-ji (chua tai Higashiyama) to chuc le tra cho du khach moi thu Sau dau thang (gia 500 yen); Kinkaku-ji va Ryoan-ji co khu vien chado trong khuon vien. Khu pho Nishiki va Gion co nhieu phong tra nho (10-15 cho ngoi) voi trai nghiem chado nhe nhang nhung van chinh thong danh cho du khach, gia 2,000-5,000 yen/nguoi bao gom wagashi (banh ngot truyen thong). Nen dat truoc 1-2 tuan, dac biet vao mua le hoi mua xuan (3-4/4) va mua thu (10-11/11) la hai mua dep nhat cua Kyoto.
Tokyo – Tra dao giua long thu do
Tokyo co nhieu lua chon da dang: Hama-rikyu Gardens (cong vien lich su Shiodome) co nha tra truyen thong voi le tra trong phong the ky XVII, gia 500 yen (ve vao cong tinh rieng 300 yen); Urasenke Tokyo (Shibuya) to chuc buoi pha tra don gian danh cho nguoi moi; Nihonbashi co nhieu phong tra cao cap trong cac trung tam thuong mai, gia 4,000-12,000 yen/nguoi. Trung tam van hoa Nhat Ban tai Senso-ji (Asakusa) to chuc lop tra dao cho nguoi nuoc ngoai trong dip le hoi mua thu (thang 10-11). Roppongi Midtown Garden co khu vien tra dao ngoai troi dep theo phong cach hien dai ket hop truyen thong, mo cua mien phi cuoi tuan. Tokyo la noi tot nhat de trai nghiem chado theo phong cach hien dai va quoc te hoa, phu hop voi du khach lan dau den Nhat.
Osaka, Nara va Kanazawa
Osaka: Sumiyoshi Taisha to chuc le tra mien phi ngay mung 1 hang thang; Osaka Museum of History co phien tra don gian tu 500 yen. Nara: Vien Yoshikien va Isuien co phong tra trong canh quan vuon tuyet dep, gia 600-800 yen, thuong co kem xe thuyen qua vuon dep. Kanazawa (Ishikawa): Vuon Kenroku-en va khu pho samurai Higashi Chaya co truyen thong tra dao giau ban sac, duoc coi la Kyoto thu 2 cua Nhat Ban ve chado va van hoa truyen thong. Gia trai nghiem tra dao Kanazawa tu 1,500-4,000 yen/nguoi va thuong co de vay kimono cho khach mot cach thoai mai trong lich trinh tham quan thanh pho lich su nay.
Chi Phi Va Cach Tham Gia Tra Dao
Chi phi tham gia trai nghiem chado theo phan khuc
Chi phi tham gia trai nghiem chado tai Nhat Ban rat da dang: Chua va cong vien cong cong: 500-1,000 yen/nguoi (bao gom mot bat tra va mot miec wagashi); Phong tra du lich chuyen biet: 2,000-5,000 yen/nguoi (bao gom huong dan tieng Anh, wagashi chat luong hon); Buoi le tra chinh thuc tai truong phai: 5,000-15,000 yen/nguoi; Trai nghiem mac kimono cong chado tron goi: 8,000-15,000 yen/nguoi. Airbnb Experiences va Viator co goi trai nghiem chado bang tieng Anh tu 3,000-8,000 yen. Luu y: nhieu phong tra yeu cau dat truoc it nhat 1-2 tuan, dac biet tai Kyoto trong mua cao diem du lich. Nen dat bang email hay qua website cua phong tra va hoi ro tieng Anh co san khong truoc khi dat de tranh nham lan.
Chuan bi truoc khi tham gia le tra
Chuan bi de co trai nghiem tot nhat: Mac quan ao gon gang, khong qua bo (can ngoi tu the seiza – quy ban) hoac co the thue kimono tai cho; Deo tat khi vao phong tra tatami; Khong dung nuoc hoa hoac my pham mui nang vi se anh huong den huong thom cua tra; Tat dien thoai hoac chi chup anh khi duoc phep cua chu nha; Nen an nhe truoc va khong uong ca phe truoc vi matcha co ham luong caffeine kha cao (khoang 70mg/bat). Neu mac benh ve khop khong the ngoi tu the seiza, nen thong bao truoc de chu nha ho tro ghe thap zabuton. Nen tim hieu so bo quy trinh uong tra truoc qua YouTube de khong cam thay boi roi trong buoi le chinh thuc.
Ky nang co ban khi duoc phuc vu tra
Khi nhan bat tra: Cut dau nhe de cam on chu nha; Nhan bat bang ca hai tay; Nang bat len bang tay phai, do duoi bang tay trai; Xoay bat nguoc chieu kim dong ho 2-3 lan; Uong trong 2-3 ngum (khong uong mot lan); Xoay bat lai chieu ban dau, dung ngon cai lau mep roi dat xuong. Ky nang nay khong kho nhung can tap trung va huong dan vien se chi chi tiet tung buoc. Phan thuong sau khi an la vi matcha dam da, hoi dang va mui huong xanh tuoi tu tra Nhat chat luong cao – rat khac biet so voi matcha pha che cong nghiep ban tai Viet Nam. Nhieu du khach Viet chia se rang trai nghiem chado thay doi hoan toan cach ho nhin nhan su tinh lang va ve dep cua cuoc song.
Luu Y Quan Trong Cho Du Khach Viet
Nhung dieu nen va khong nen trong phong tra
Nen lam: Den dung gio hoac som 5-10 phut (tre la bat lich su nghiem trong trong van hoa Nhat); Tat dien thoai va hoi phep truoc khi chup anh; Ngoi tu the seiza hoac agura; Lang nghe va tiep thu voi tam hon co mo; Khen ngoi dung cu (co the hoi ve chawan vi chu nha thuong thich chia se ve dung cu yeu thich cua ho). Khong nen lam: Noi chuyen on ao; Buoc qua dung cu tra; Cam dung cu khi khong duoc moi; Bo cuoc giua chung; De dien thoai reo hay rung trong phong tra. Trong phong tra, moi nguoi la binh dang – hay chon phut nay de thuc su hien dien voi ban than thay vi su dung dien thoai de khoe khoang.
Mang ve nha: Dung cu va matcha cao cap
Sau trai nghiem chado, nhieu du khach muon mang ve nha bo dung cu tra dao. Nhung noi mua tot nhat: Kyoto – cua hang Ippodo Tea (tren duong Teramachi, hoat dong tu nam 1717) chuyen matcha cao cap; Nishiki Market Kyoto co nhieu tiem ban dung cu chado tu 1,000 yen tro len; Tokyo – Marunouchi Brick Square va Hamacho co cac cua hang chado cao cap. Chasen (choi tre) co the mang theo may bay khong van de (gia 2,000-8,000 yen). Matcha duoi 100g mang duoc tren cabin, tren 100g nen gui ky gui theo hanh ly ky gui. Nen mua them wagashi (banh ngot tra dao) dong hop de lam qua tang cho gia dinh – thuong co han su dung 1-3 thang va duoc dong goi dep sang trong trong hop qua chinh hang.
Cau Hoi Thuong Gap (FAQ)
Q1: Nguoi Viet khong noi tieng Nhat co tham gia le tra duoc khong?
A: Hoan toan co the! Nhieu phong tra tai cac khu du lich lon (Kyoto, Tokyo, Nara) co huong dan vien noi tieng Anh. Khi dat truoc, hoi ro co huong dan tieng Anh khong. Su dung Airbnb Experiences hoac Viator vi cac goi o do thuong co huong dan tieng Anh. Google Translate che do camera cung giup dich cac bang thong tin trong phong tra. Tai Kyoto, pho Gion co nhieu phong tra ra hieu English OK tren bien hieu, rat tien cho du khach Viet muon trai nghiem chado ma chua biet tieng Nhat.
Q2: Buoi le tra thuong keo dai bao lau?
A: Tuy loai le tra: Trai nghiem ngan cho du khach (temae taiken): 30-60 phut bao gom gioi thieu, pha tra va thuong thuc; Buoi le don gian (ryakubon): 60-90 phut; Buoi chakai day du chinh thuc: 3-4 gio bao gom bua nhe kaiseki, koicha va usucha. Hau het du khach chon buoi 30-60 phut – du de co trai nghiem y nghia ma khong qua met. Nen den som 5-10 phut de thay doi trang phuc neu thue kimono va thu gian truoc khi bat dau buoi le trong khong gian yen tinh.
Q3: Co can mac kimono khi tham gia le tra khong?
A: Khong bat buoc. Mac do tu nhien gon gang la du. Nhieu phong tra co dich vu cho thue kimono di kem, ban co the dang ky rieng hoac chon goi trai nghiem bao gom kimono (them 3,000-5,000 yen). Mac kimono tao ra bo anh ky niem dep va tang them cam giac chan thuc cua chado, nhung hoan toan khong bat buoc. Neu mac kimono nen dat dich vu lam toc (thay kimono va lam toc mat khoang 1 gio) va can tinh them thoi gian vao lich trinh cua ngay hom do.
Q4: Chado co phai la ton giao khong? Nguoi Cong giao co tham gia duoc khong?
A: Chado khong phai ton giao ma la mot hinh thuc nghe thuat van hoa bao gom nhung gia tri tinh than. Nguoi theo bat ky ton giao nao deu co the tham gia va thuong thuc buoi le tra nhu mot trai nghiem nghe thuat va van hoa – tuong tu nhu viec than ca Noel trong le Giang sinh duoi goc do am nhac va van hoa ma khong lien quan den viec theo dao. Su yen lang va tam linh trong chado la ve dep pho quat khong gan voi bat ky giao phai nao cu the.
Q5: Co the hoc chado va nhan chung chi tai Nhat trong chuyen du lich ngan khong?
A: Trong 1-2 tuan, co the tham gia cac buoi trai nghiem va hoc kien thuc co ban, nhung khong du thoi gian nhan chung chi chinh thuc (thuong doi hoi hoc it nhat 1-2 nam). Tuy nhien, mot so trung tam nhu Urasenke Tokyo co chuong trinh ngan (1-2 ngay) cap giay tham du la ki niem y nghia. Sau khi ve Viet Nam, nhieu thanh pho lon co lop day chado cua nguoi Nhat hoac nhom yeu thich van hoa Nhat – day la cach tiep tuc hanh trinh chado sau khi du lich Nhat Ban va gia nhap cong dong nguoi yeu tra dao tai Viet Nam.
Tong Ket
Chado – Tra Dao Nhat Ban – la mot trong nhung nghe thuat song dep nhat cua nhan loai. Ba diem can nho: Thu nhat, bau khong khi cua chado dua tren ichi-go ichi-e – moi cuoc gap go la duy nhat va khong lap lai, nen hay hien dien hoan toan trong buoi le, tan huong tung khoanh khac va khong bi cuon vao dien thoai hay tu tuong lang mang. Thu hai, Kyoto la noi ly tuong nhat de trai nghiem chado chinh thong voi Urasenke, Omotesenke va hang chuc phong tra lich su – nen bo ra it nhat mot buoi sang tai Kyoto cho trai nghiem chado. Thu ba, dau tu thoi gian ngoi yen lang va uong mot bat tra matcha dung nghi le co the thay doi cach ban nhin nhan su cham lai va cam nhan ve dep trong cuoc song hang ngay. Chado la tra Nhat Ban – nhung cung la mot loi song sau sac vao tam hon cua nhung ai may man duoc trai nghiem.