Nhật Bản không chỉ nổi tiếng với ẩm thực tinh tế mà còn được biết đến như quê hương của nghệ thuật làm vườn đặc sắc bậc nhất thế giới. Khác với quan niệm vào tạo vườn Anh hay Pháp, vườn Nhật Bản là biểu hiện triết lý sâu sắc về mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên, giữa cái tám thời và cái vĩnh cửu, giữa sự đơn giản và sự phức tạp. Trong bài viết này, chúng ta sẽ khám phá nghệ thuật vườn Nhật Bản từ lịch sử hình thành cho đến các phong cách khác nhau, ý nghĩa biểu tượng của từng yếu tố trong vườn, và những khu vườn đẹp nhất mà du khách Việt Nam không thể bỏ qua khi đến Nhật Bản.
Lịch Sử Và Triết Lý Của Nghệ Thuật Vườn Nhật Bản
Nguồn Gốc Từ Thời Kỳ Nara Và Heian
Nghệ thuật làm vườn của Nhật Bản có lịch sử hơn 1.400 năm, bắt đầu từ thời kỳ Nara (710-794) khi nghệ thuật làm vườn từ Trung Quốc và Triều Tiên du nhập vào Nhật Bản theo làn sóng giao lưu văn hóa. Tuy nhiên, người Nhật đã không đơn giản sao chép mộ hình Trung Hoa mà thổi vào đó tinh thần và é đẹp đầy bản sắc của riêng mình. Đến thời Heian (794-1185), vườn ao chươi thuyền (shinden-zukuri) được phát triển tại kinh đô Heian-kyo (nay là Kyoto), nơi tầng lớp quý tộc tổ chức các buổi thư giãn, làm thơ và thưởng ngoạn thiên nhiên trong không gian vườn do các nhà thơ nghệ sĩ thiết kế. Vườn Nhật Bản thời kỳ này có đặc điểm là ao rộng với các hòn đảo nhỏ, cầu gỗ, đá trang trí và cây pine tỉa cành tinh tế – những yếu tố mà cho đến ngày nay vẫn là bản sắc nhận diện của vườn Nhật Bản truyền thống.
Triết Lý Wabi-Sabi Và Mono No Aware Trong Vườn
Nếu phải tóm gọn linh hồn của vườn Nhật Bản trong một cụm từ, đó chính là wabi-sabi (侘寂) và mono no aware (物の哀れ). Wabi-sabi là triết lý tìm thấy vẻ đẹp trong sự không hoàn hảo, sự tạm thời và sự chưa hoàn chỉnh. Một viên đá phủ rêu cũ, một ngọn nến đang tàn lụi, một chiếc lá khô rơi xuống ao – tất cả đều được nâng đữ đến trạng thái nghệ thuật trong quan niệm Nhật Bản. Mono no aware (sự nhạy cảm trước sự phù du của vạn vật) cắt nghĩa tại sao hoa anh đào (sakura) lại được yêu thương tha thiết đến vậy – không phải vì nó nở lâu mà chính vì nó rụng mất nhanh chóng. Các nhà thức vườn Nhật Bản tạo ra các khu vườn không phải để đẳng phạo với thiên nhiên mà để tạo ra một cuộc đối thoại giữa con người và thiên nhiên, nơi con người có thể khám phá sự thật của bản thân thông qua việc quan sát sự vận động của đất, nước, đá và cây cối.
Các Phong Cách Vườn Nhật Bản Truyền Thống
Karesansui – Vườn Đá Khô Thiền Định
Karesansui (枯山水 – sơn thủy khô) hay vườn đá khô là một trong những phong cách vườn đặc trưng nhất của Nhật Bản, phát triển mạnh mẽ từ thời Muromachi (1336-1573) dưới ảnh hưởng của Phật giáo Thiền Tông. Không có nước thực sự, karesansui sử dụng cát hay sỏi trắng được cào thành những nét sóng nước tinh xảo, trong khi những tảng đá lớn được đặt cẩn thận để tượng trưng cho núi, hòn đảo hoặc những cồn đất nhô lên giữa biển. Đây là phong cách vườn được thiết kế để ngửi thiền định chứ không phải để đi dạo trong đó. Vườn Ryōan-ji (龍安寺) tại Kyoto là ví dụ nổi tiếng nhất của karesansui, với 15 hòn đá được sắp xếp sao cho dù đứng ở điểm nào cũng chỉ nhìn thấy tối đa 14 hòn – một bí ẩn toán học đặt trong khung cảnh tự nhiên. Để hiểu sâu hơn về vườn Ryōan-ji, hãy đọc bài viết chi tiết của chúng tôi về vườn Zen Nhật Bản và Karesansui.
Tsukiyama – Vườn Đồi Núi Nhân Tạo
Tsukiyama (筑山) hay vườn đồi núi nhân tạo là phong cách vườn lấy cảm hứng từ thiên nhiên Nhật Bản với đồi núi, thạch động và duy dòng chảy. Khác với karesansui, tsukiyama có nước thực sự – thường là một chiếc ao hay hồ lớn với đáy nhìn thấu, nước trong, phản chiếu bầu trời và cây cối như một chiếc gương thiên nhiên. Các đồi nhỏ được đắp luyện khéo léo để phản ánh dáng núi Phú Sĩ hay những cảnh vật nổi tiếng của Nhật Bản. Lối đi bằng đá tảng (tobishi) dẫn khách qua các góc nhìn khác nhau của khu vườn – mỗi bước chân là một tác phẩm được sắp đặt cấn thận để dẫn điều hướng cảm nhận của người tham quan. Các khu vườn được liệt kê là một trong Ba Đại Danh Viên của Nhật Bản – Kenroku-en, Koraku-en và Kairaku-en – đều theo phong cách tsukiyama.
Chaniwa – Vườn Trà Đạo Wabi
Chaniwa (茶庭 – vườn trà) phát triển song song với nghệ thuật trà đạo (chado) từ thế kỷ 15-16, gắn liền với tên tuổi của thiền sư Sen no Rikyu. Chaniwa không phải là khu vườn để thưởng ngoạn mà là không gian chuyển tiếp dẫn khách từ thế giới ồn ào bên ngoài vào căn phòng trà (chashitsu) làm thanh tịnh tâm hồn trước buổi uống trà. Đác điểm của chaniwa là đường lót đá rộng vừa chân (roji – 露地), chậu đá rửa tay (tsukubai), đèn đá (toro), ĉy cói và rêu phủ khắp mặt đất. Sự giản dị và ý vị wabi của chaniwa đặt ra thảch thức cho cả thế giới về cách tạo ra sự thanh tịnh tâm hồn thông qua môi trường. Để cảm nhận được sự gắc kết giữa vườn chà và văn hóa trà, hãy đọc thêm về trà Nhật Bản các loại Sencha, Hojicha và Gyokuro.
Kaiyushiki – Vườn Du Ngoạn Theo Vòng Tròn
Kaiyushiki (回遊式 – hồi du thức) hay vườn du ngoạn theo vòng tròn là phong cách vườn lớn lấy cảm hứng từ địa điểm nổi tiếng của Trung Quốc và phát triển mạnh mẽ trong thời Edo dưới sự bảo trợ của các dại danh (daimyo – lãnh chúa). Khu vườn có một đường mòn tròn dẫn xung quanh một cái ao trung tâm lớn, tại mỗi điểm trên đường mòn hé lộ ra một khung cảnh được thiết kế cẩn thận như một bức tranh sơn dầu. Vườn Kenroku-en ở Kanazawa, Koraku-en ở Okayama và Kairaku-en ở Mito – ba khu vườn được mệnh danh Ba Đại Danh Viên Nhật Bản – đều theo phong cách kaiyushiki. Khám phá chi tiết hơn tại bài viết về Ba Đại Danh Viên Nhật Bản.
Tsubo-niwa – Vườn Phố Thuệ
Tsubo-niwa (壺庭) là loại vườn nhỏ được tạo ra trong khoảng không gian chật hẹp giữa các tòa nhà kiến trúc Nhật Bản. Tsubo-niwa có điều kiện chít sáng tạo rất thú vị: trong một diện tích đôi khi chỉ vài mét vuông, các nhà thiết kế vườn Nhật Bản phải tạo ra một thế giới thực sự thu nhỏ đầy ý nghĩa. Đầy là phong cách vườn phổ biến nhất ở những khu phố cổ Nhật Bản như machiya (nhà phố của thương nhân). Ngày nay, tsubo-niwa vẫn được xây dựng trong các tòa nhà văn phòng, khách sạn và nhà hàng Nhật Bản hiện đại như một cách đưa thiên nhiên vào trong không gian sinh sống và làm việc.
Yếu Tố Biểu Tượng Trong Vườn Nhật Bản
Đá Và Sỏi – Xương Sống Của Vườn
Trong vườn Nhật Bản, đá (ishi – 石) không chỉ là vật liệu trang trí mà là thành phần sống động mang năng lượng (ki – 気) và ý nghĩa tâm linh sâu sắc. Những tảng đá lớn được chọn lựa theo dáng hình, màu sắc và cách chúng gợi lên hình ảnh của núi, thuyền hay sinh vật. Việc đặt đá trong vườn (ishigumi – 石組) là một nghệ thuật đòi hỏi sự cân nhắc tỉ mỉ về tỷ lệ, sự cân bằng đạo học và sự dòng chảy của năng lượng. Sỏi trắng (shirasu) được sử dụng trong karesansui tượng trưng cho biển, sông hay mây. Những hình cào trên cát – thẳng hay giao làn hình vuông – mỗi kiểu có ý nghĩa riêng trong triết học Thiền, tượng trưng cho các gợn sóng, vòng văn nước hay các lớp nhận thức của con người.
Nước – Đường Dẫn Thời Gian Chảy
Nước (水 – mizu) trong vườn Nhật Bản tượng trưng cho sự tiếp nối giữa thế giới hiện tại và cõi đất xa xôi, giữa con người và vũ trụ. Một chiếc ao thiết kế tốt luôn có vươi nước chảy để giữ cho nước luôn sạch và thoáng. Âm thanh của nước – từ tiếng rộc rách nhẹ của vòi nước tre cho đến tiếng ào ào của thác nước nhỏ – là một phần của trải nghiệm vườn, tạo ra một màn nhạc thiên nhiên không bao giờ lặp lại. Shishi-odoshi (呡子威し), thiết bị ống tre điều hòa nước đặc trưng của vườn Nhật, ban đầu được dùng để đuổi hươu này khỏi ruộng lúa, nay trở thành yếu tố âm thanh đẳc ý của nhiều vườn Nhật Bản, với tiếng “KOK” khi ống tre va vào viên đá theo chu kỳ đều đặn.
Cây Cối – Ngôn Ngữ Của Thời Gian
Việc chọn cây và tỉa cành trong vườn Nhật Bản là một nghệ thuật gọi là niwa-ki (庭木 – đớa mộc). Khác với việc tỉa cành kiểu phương Tây tạo ra hình dạng hình học đối xứng, niwa-ki muốn tạo ra dáng cây giống như tự nhiên nhưng được tinh chế và nâng tầm nghệ thuật. Cây tùng (matsu – 海松) là loại cây phổ biến nhất trong vườn Nhật Bản, tượng trưng cho sự trường thọ, thủy chung và sự kiên cường. Cây anh đào (sakura) tượng trưng cho vẻ đẹp phù du của cuộc sống. Cây phửng (栖 – kuri) và cây hồng (柿 – kaede) mang lại màu sắc rực rỡ mùa thu cho vườn. Rêu (koke – 苔) phủ khắp đất đá tạo ra cảm giác cổ xưa và vĩnh cửu – một vườn rêu nổi tiếng là Chùa Saiho-ji (西芳寺, còn gọi là Kokedera – chùa rêu) tại Kyoto.
Những Khu Vườn Nổi Tiếng Nhất Nhật Bản Du Khách Phải Đến
Kyoto – Cố Đô Của Nghệ Thuật Vườn
Kyoto là thành phố có mật độ vườn truyền thống cao nhất Nhật Bản, với hàng chục khu vườn được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Thế giới. Những khu vườn không thể bỏ qua tại Kyoto: Chùa Ryōan-ji với vườn đá karesansui huyền thoại (vé vào 600 yên), chùa Ginkaku-ji (Kim Giác Tự) với vườn cát được cào tạo thành hình núi Phú Sĩ (vé 600 yên), chùa Saiho-ji với vườn rêu huyền ảo phủ xanh như tấm thảm nội đất (yêu cầu đặt vé trước qua tẫt đường bưu điện, giá 3,000 yên), và biệt thự hoàng gia Shugakuin Rikyū với các khu vườn bậc thang trên sườn núi (miễn phí nhưng phải đăng ký trước qua Văn phòng Hoàng gia Nhật Bản).
Tokyo – Thiên Đường Xanh Giữa Đô Thị
Tokyo, dù là một đô thị khổng lồ, vẫn giữ gìn được nhiều khu vườn truyền thống đạt chất lượng quốc gia. Vườn Hamarikyu (浜離宮恩赐庭園) ngay trung tâm Tokyo, cạnh vịnh Tokyo Bay, là vườn kaiyushiki có nước triều lên xuống tự nhiên, rất đẳc biệt vì có ao với nước triều đổ vào (vé 300 yên). Vườn Rikugien (六義園) tại Bunkyo-ku là vườn kaiyushiki có lịch sử từ năm 1702, nổi tiếng với cảnh koyo (lá đỏ mùa thu) (vé 300 yên). Vườn Koishikawa Korakuen (小石川後樂園) cũng tại Tokyo là một trong những vườn cung đình cổ nhất Edo (vé 300 yên). Tất cả các vườn này đều dễ dàng tiếp cận bằng tàu điện Metro Tokyo.
Kanazawa – Điểm Hẹn Hò Với Kenroku-en
Kenroku-en (公遠) tại Kanazawa, tỉnh Ishikawa, được xếp hạng là vườn đẹp nhất trong Ba Đại Danh Viên Nhật Bản. Tên Kenroku-en có nghĩa là “vườn kết hợp sáu đặc tính” – rộng rãi, yên tĩnh, thanh tĩnh, hướng cảnh, có chiều sâu và có cảnh quan khai màn – siu tầm các yếu tố cần có của một khu vườn Trung Hoa truyền thống. Được xây dựng từ thế kỷ 17 và mở cửa cho công chúng từ năm 1874, Kenroku-en rộng khoảng 11.4 hecta với hàng trăm loại cây cối theo mùa, đặc biệt đẹp vào mùa hoa anh đào (tháng 4) và mùa tuyết (tháng 12-3 với dây giữ cành thông đặc sắc). Vé vào Kenroku-en là 310 yên, mở cửa từ 7 giờ sáng đến 18 giờ chiều.
Hướng Dẫn Thực Tế Khi Khám Phá Vườn Nhật Bản
Thời Điểm Đẹp Nhất Để Thăm Vườn
Mỗi mùa đem đến vẻ đẹp khác nhau cho vườn Nhật Bản. Mùa xuân (cuối tháng 3 – tháng 4): hoa anh đào nở rộ chứa màu hồng trên nền xanh của vườn. Mùa hạ (tháng 6 – 7): hoa sen, hoa diên vĩ (iris) và xương rồng hoa nở – đây cũng là mùa nhất trong năm có thể thà giống rùa thả vào hồ vườn. Mùa thu (tháng 10 – 11): koyo – cảnh lá đỏ và lá vàng rực rỡ – là mùa đẹp nhất của vườn Nhật theo quan niệm của nhiều người. Mùa đông (tháng 12 – 2): tuyết trắng phủ lên các cành thông tạo ra cảnh quan thiết kế đắy thơ, đặc biệt đẹp với các dây giữ cành (yukitsuri) tại Kenroku-en.
Chi Phí Và Giao Thông Đến Các Vườn Nổi Tiếng
Hầu hết các khu vườn Nhật Bản có vé vào rất phải chăng, từ 300-800 yên cho khu vườn cục các vườn thông thường. Một số vườn chùa lớn có giá cao hơn, từ 500-1,000 yên. Vườn hoàng gia và biệt thự hoàng gia thường miễn phí nhưng yêu cầu đăng ký trước. Để tiết kiệm, có thể mua Japan Rail Pass nếu đi nhiều thành phố, hoặc Kansai Tourist Pass nếu chỉ đi vvùng Kansai (Osaka-Kyoto-Nara). Tại mỗi thành phố, xe buít du lịch (Day Tour Bus) thường là lựa chọn tiết kiệm nhất để khám phá nhiều vườn trong một ngày, giá từ 2,000-4,000 yên bao gồm phí vé tham quan.
Văn Hóa Tế Nhị Khi Thăm Vườn Nhật Bản
Khi thăm vườn Nhật Bản, có một số điều cần lưu ý để tôn trọng văn hóa địa phương. Không bước lên rêu, cỏ hay đất vườn trừ khi đường dẫn vào rõ ràng. Không chạm vào đá hoặc cây cối trang trí. Giữ im lặng hoặc nói nhỏ tiếng trong vườn chùa và vườn thiền – không gian tâm linh đòi hỏi sự yên lặng. Không cho phép máy bay không người lái (drone) tại hầu hết các khu vườn. Không hái lá, bẻ cành. Nhiều vườn không cho phép ăn uống bên trong – hãy hỏi nhân viên nếu không chắc chắn.
Câu hỏi thường gặp (FAQ)
Q1: Vườn Nhật Bản có gì khác so với vườn kiểu phương Tây?
A: Vườn Nhật Bản được thiết kế để bắt chước và tôn vinh thiên nhiên chứ không phải đưa thiên nhiên vào khuôn khổ hình học. Vườn Nhật ít có đường thẳng và hình dạng đối xứng, thay vào đó là những đường cong, góc khuất và không gian ăn ý dố đi. Mổi khu vườn Nhật Bản được thiết kế để khám phá dần dần, với những khung cảnh được hé lộ từng phần theo bước chân của người tham quan.
Q2: Mua vé vào các vườn Nhật Bản có đắt không?
A: Không, hầu hết các vườn Nhật Bản có giá vé rất phải chăng từ 300-800 yên. Một số vườn nhỏ ở các chùa miễn phí. Cần chiếc phí cao hơn (1,500-3,000 yên) chỉ ở các lễ hội chùa riêng tư đặc biệt như Chùa Saiho-ji (vườn rêu). Nhiều thành phố có thẻ du lịch combo được giảm giá nhiều vườn cùng luc.
Q3: Nên đến Nhật Bản vào mùa nào để xem vườn đẹp nhất?
A: Mùa thu (tháng 10-11) và mùa xuân (tháng 3-4) là hai mùa đẹp nhất để tham quan vườn Nhật Bản. Mùa xuân có hoa anh đào sakura rực rỡ, mùa thu có cảnh lá đỏ vàng koyo. Mùa đông tại các tỉnh có tuyết như Kanazawa cũng có vẻ đẹp riêng. Mùa hè có hoa sen và hoa diên vĩ nhưng nóng và ẩm, ít du khách ưa thích nhất.
Q4: Có thể tự khám phá vườn Nhật Bản mà không có hướng dẫn viên không?
A: Hoàn toàn có thể. Hầu hết các vườn đều có sơ đồ và bảng chỉ dẫn tiếng Anh và tiếng Việt. Ứng dụng Audio Guide hoặc QR Code tại cổng vào cũng cung cấp giải thích về các yếu tố trong vườn. Tuy nhiên, một hướng dẫn viên am hiểu triết lý vườn Nhật sẽ giúp bạn hiểu sâu hơn nhiều về ý nghĩa của từng yếu tố trong vườn.
Q5: Vườn Nhật Bản có phù hợp với người không diện thoại năng lượng không?
A: Có, các vườn Nhật Bản có đường đi rất bằng phẳng và thường có ghế ngồi nghỉ. Cần lưu ý là một số vườn có địa hình đồi núi như Shugakuin Rikyū hay Kenroku-en có một số dốc thoải nhẹ. Hầu hết các vườn lớn đều có đường đi được lát đá và đường trải nhựa, phù hợp cho xe lăn và xe đẩy trẻ em.
Tổng kết
Nghệ thuật vườn Nhật Bản là một hành trình khám phá không bao giờ cạn. Từng viên đá, từng dáng cây, từng tiếng nước riêu riêu trong vườn đều mang trong mình một câu chuyện về triết học, tâm linh và quan niệm thẩm mỹ của người Nhật qua hàng ngàn năm. Ba giá trị cốt lõi để hiểu và yêu vườn Nhật Bản: chấp nhận sự không hoàn hảo (wabi-sabi), trân trọng vẻ đẹp phù du (mono no aware), và tìm kiếm sự bình an tâm hồn trong tự nhiên (ma – không gian trống). Cho dù bạn đang ngồi lặng lẽ trước vườn đá Ryōan-ji, tản bước qua rêẼ của Kenroku-en dưới bạc hoa anh đào, hay uống một chén trà xanh trong khuôn viên chùa rêu Saiho-ji, vườn Nhật Bản luôn sẵn sàng dấn dắt bạn vào một cuộc hành trình nội tâm không thể tìm thấy ở bất cứ nơi nào khác trên thế giới này.